Engkant(aw)o

 Nasa fourth year college na ako noon nang dinala kami ng aming propesor sa History sa Isla Higantes, isang isla na malayo sa lunsod ng Iloilo.  Hangarin naming magreserts tungkol sa politika, ekonomiya at kultura ng isla.  Ang kursong iyon ay Methods in Research, tungkol sa pamamaraan ng pag-alam ng kasaysayan ng isang lugar.  Importanting malaman namin kung paano ang magtanong, sino ang tatanungin, at kung paano isusulat ang mga nakalap na impormasyon.

Dapithapon na nang dumating kami sa isla dahil medyo mahaba ang biyahe sa dagat.  Isa pa, isang bangka lang ang nagbibiyahe.  Alas dose ang iskedyul ng alis sa pantalan.  Sobra sa dalawang oras ang biyahe.  Pagdating sa isla ay nilakad pa namin ang mulang daungan papuntang bahay ng baryo kapitan.  Mga alas singko na kami nakapagsimulang mag-interbyu.  Kailangang matapos namin ang aming gawain sa loob ng dalawang oras dahil babalik din kami sa Iloilo sa susunod na araw.

Na-asayn ako at ang aking kasamang babae sa topikong mito, alamat at paniniwala ng mga taga-isla.  Ako ang naging tagapagtanong at ang kasama ko naman ang naging tagapagsulat.  Hawak-hawak ko sa kaliwang kamay ang isang tape recorder.

Pangalawang interbyu namin ang taong ito.  Ibinigay niya ang kanyang pangalan.  Juan Inosanto, sitenta i dos anyos, dating mangingisda pero nagbabarbero na ngayon---itinuro pa nga niya sa amin ang kanyang barber shop sa unahan.  Taga-Escalante, Negros Occidental siya pero 19 na taon nang nakatira sa isla.

Ayon sa kanya, at ayon din sa kuwento ng mga matatanda, meron daw silang naririnig na malalaking yabag sa buhanginan, kasama ng tunog ng hila-hilang kadena.  Meron daw kasing isang napakalaking kabaong sa isang kuweba sa isla.

Maraming kuweba sa isla kaya nagtanong ako kung ano ang makikita sa loob ng mga kuwebang ito.  Siya rin daw ay namamangha dahil sa lahat ng lugar na napuntahan niya dito lang sa isang kuweba sa islang ito siya nakakita ng malaking pawikan na may nakasunod na mga anak---at sa isang linya lang!  Meron din daw isang piyano sa isang kuweba.

Itinuro niya ang bundok na parang tinapyas ng tabak ng higante ang hitsura.  Batuhing bundok.  Iyan ang lunsod ng mga engkanto sabi niya.  Sabay kagat ng hintuturong daliri.  “Bolebard” ang tawag ng mga tao sa itaas na bahagi---nakikita raw kung minsan na maraming ilaw at maririnig din ang tunog ng mga sasakyan.  Ang ibabang parte ay “pader” raw ng siyudad.

May isang tao na labas-pasok sa lunsod ng engkanto. Katiwala raw nila ang nasabing tao.  May susi siya sa pintuan ng kanilang lunsod.  Siya rin ang tagabantay ng lunsod.  Pinagbabawalan niya ang mga taong mamutol ng mga punongkahoy dahil meron daw nakatira.  Ang lahat ng punongkahoy na may marka ng kanyang pangalan sa ilalim ng bundok ay bahay ng engkanto.  Kaya lang patay na siya.  Inilibing siya ng mga tao malapit sa tinatawag nilang “pintuan” ng lunsod.

Tinanong ko siya kung anong hitsura ng isang engkanto. Pareho rin daw sa atin ang kanilang hitsura.  Nakikihalubilo din sila sa mga tao:  namimiyesta, pumupunta sa eskwelahan, nanininda.  Pero makikilala mo raw sila kung titignan mong mabuti ang ilalim na bahagi ng kanilang ilong.  Walang kanal.

Walang engkantong iliterit sabi niya.  Pumupunta rin sila sa paaralan at nakikinig sa mga guro.  Inulit pa niya ang pagsabi ng “walang engkantong iliterit.”  Hindi ko alam kung bakit kailangan niyang ulitin ang kanyang sinabi.  Kailangan talaga niyang ipaintindi iyon.  Nahalata ko ang pag-iba ng tono ng kanyang boses.

Isinalaysay niya kapagdaka na noon raw ay maraming naging buang sa kanilang isla.  Niligawan daw ng mga engkanto.  Karamihan daw ay mga mababait at tahimik.  At dahil bago pa lang sila ng nanay niya sa isla, sa kanila ibinunton ang sisi.  Itinali sila sa isang itinayong kawayan at pinalibutan ng mga gatung.  Susunugin na raw sana sila nang dumating ang baryo kapitan at pumagitna sa mga tao.  Nakumbinsi ng baryo kapitan na hindi sila mga engkanto.

Pagkatapos niya ng pagsasalaysay ay ibinaba niya ang kanyang kanang kamay na kanina pa nakatabon sa kanyang bibig.  At sa aking pagkabigla nakita ko sa natitirang liwanag ng araw ang ilalim na bahagi ng kanyang ilong---walang kanal!

Pero hindi ako nagpahalatang tinubuan ako ng takot.  Ipinagpatuloy ko ang pagtatanong.  At tinanong ko ang aking kasama na walang kaalam-alam dahil sa patuloy na pagsusulat sa notebook kung meron pa siyang tanong para sa aming iniinterbyu.  Wala na rin daw.  Nagpasalamat kami sa kanya dahil sa kanyang ibinigay na mga impormasyon pero hindi ko na iniabot ang aking kamay.  Sa aming pagtalikod at paghakbang palayo tinanong ko ang aking kasama kung meron siyang napansing kakaiba sa taong aming napagtanungan.  Wala rin daw.  Liningon ko ang taong iyon at sa aking pagkagulat wala na akong nakita.  Dali-dali akong humakbang pabalik at hinanap ko ang sinasabi niyang barber shop.  Walang barber shop.  Nagtanong ako sa aking nakasalubong na isang tao kung may kilala siyang Juan Inosanto.  Walang Juan Inosanto na nakatira sa Isla Higante.

Hindi ako nakatulog nang sumapit ang gabi.  Nag-iinuman ang aking mga kaklase sa labas at andoon ako sa isang kuwarto at nakasandal sa isang dingding.  Ang kaba sa aking dibdib ay tumatakbo.  Marami na akong naisip na posibleng mangyari sa gabing yaon nang bigla kong naalala ang sinabi ni Juan Inosanto---ang engkanto.  Na hindi na raw magpapakita ulit ang isang engkanto kapag ikinuwento mo sa iba na may nagpakita sa iyo.  At dali-dali akong tumayo at lumabas ng kuwarto.  Tinawag ko ang aking kaparehang babae at ikinuwento sa kanya ang aking nakitang engkanto.

Naging mahimbing ang aking tulog nang gabing yaon.

Binalay Liwat: Reconstructing the constructed in the photo exhibit of three Ilonggo photographers in Binalay: Visual Constructs on Progress

Photographers: Jonathan Jurilla, Emmanuel Lerona, and Ruperto Quitag

Curator: Kevin Piamonte

Venue: UPV Art Gallery

Dates: 10 – 26 September, 2014

Reconstructing Space

Street photography is space enclosed in a frame. Looking at a photograph limits the viewer’s sense of space. Length is always determined by that unseen yet knowable vanishing point. This might be the limit of looking at a hanged photograph, but not of an exhibit. The curator’s deconstruction of space foregrounds the intersection of vanishing points—or its dissolution. He brings the city and its noise inside the exhibition area by constructing a street at the center of the UPV Art Gallery and hanging a traffic light just above it. The real street vendors Robert, Kenneth, and Nanette, bring their peanuts, chicharon, and banana cues inside the gallery for the viewers to eat; Tonyo has his ice cream cart just outside the entrance (the only difference is that the food are already paid even before they were “sold”). A scripted squabble between street walkers even prompts the appearance of a policeman and his whistle. The viewers who are suppose to concentrate on the photographs are made to look at the “street people” and eat the food that some of them peddle.  The viewers become street people themselves. The space that divide the gallery and the street is vanished. The viewers occupy the “in-between” spaces. They are both inside and outside the exhibition space.  

Relocating Gaze

Gaze is a form of rationality. It is invented to interrogate. It is direct. It acts as both conscience and reason. It is devoid of spirituality. It functions solely to restore order in society. Used in photography, gaze could be considered as part of speech—a linguistic utterance.

Quitag’s use of the human gaze is rather admirable in “Pabagay,” where a boy holds a bicycle tire while its wheel is repaired by two adults. It is direct, innocent yet meaningful. Here, the message is sent using the triangle principle in blocking—the boy is the apex, the fact that he holds the gaze. It is even amplified by the spray-painted name “Boy(et)” just behind him. The message is simple: boys play, adults work. Here, the idea of humaneness works.

In Jurilla’s “Public Lunch 1” and “Public Lunch 2,” gaze is used as interrogator/non-interrogator. In “Public Lunch 1” there is a man looking directly at the viewer while he suspends his act of putting into his mouth a spoonful of rice; he sits lotus-like—no chair, no table—in a makeshift stall. The act of suspension suggests a disruption into his “ordinary” activity. Both gaze and pose serve as interrogator. “Public Lunch 2,” however, relocates the gaze from the viewer to an unknown object or subject left of the viewer. There is no element of surprise here but a contemplative pose that suggest a more spiritual signification. The old man is well-seated, having a chair and a table, but uses no eating utensils, and he is just a few inches from the store’s fold-up metal enclosure. Repetition and variation is used in these two photographs to convey movement (of the head) and difference (in the pose), the transfer of gaze from viewer to non-viewer, the physical from the spiritual essence of ordinary people’s povertiness and powerlessness.

The incapability of the human subject to hold a gaze is resolved in Jurilla’s photograph by relocating the gaze into the Santo Niño (“Imahe”) and by Lerona’s into a commercial model’s face (“Napiyongan lang”). In “Imahe,” the human subjects (a baby and a man) are backgrounded and blurred, turned into the role of insignificants. The image of the Santo Niño Palaboy (with his wooden stick/cross and pouch) subsumed the narrative of “travel” from childhood to adulthood  the two backgrounded/blurred figures are supposed to represent. What is physical-mundane now becomes a religio-spiritual quest for the human subjects. The commercial model’s gaze, on the other hand, is that of innocence and seductiveness. Although it is used as a subliminal means to entice the public to buy/subscribe to the advertising network’s cheaper rate, the presence of the sleeping woman vendor in front of the commercial model’s image suggests a mockery on the former’s economic helplessness.

In Jurilla’s photographs (“Sikad at Night” and “Public Shadow 1”), the gaze is direct but not prominent. It is hidden behind shadows and grays. It is motivated but prohibited by its environment. Night is, indeed, the enemy of gaze. It marks its absence. Thus, further aggrevating the ordinary people’s insignificantness.

Decentering Identities

Ordinary people from the streets is the central subject of the photographic exhibit of these three Ilonggo photographers. Since ordinary people is perceived as speechless, the photographs are expected to speak for them. How do these photographs speak of the ordinary people depended on how the messages are conveyed on each and every photograph in the exhibit. Unlike painting and other visual arts, photography, according to Roland Barthes, is never art but always meaning. And it is in meanings that identities are constructed.

Looking at Jurilla’s photographs one can never fail to notice that he takes shots from long distances and of few scattered (if not closed to each other) people of the streets. He has an idea of a street that is far more wider and bigger than the ordinary people. His “BFF,” “Ped Xing,” “Into the Dark,” and “Overshadow” are but examples of this kind of perception of street spaces. In “BFF,” two female students walk with a man beside the street while jeepneys pass by and the sun spreads its light; in “Ped Xing,” a girl, a boy, and a cargador walk fast the pedestrian while big buildings loam the landscape; in “Into the Dark,” an old man rides the bicycle amidst the wide expanse of the streets; and in “Overshadow” a God’s-eye-view of a store-helper carrying one and a half sack of rice crosses the street during the time of the day where one’s shadow could overshadow the size of the human body.

Lerona on the other hand, sees the ordinary people of the streets in terms of their relationship to other objects. This relationship is determined by size and quantity of objects that occupy Lerona’s photographic frames. In “Sa Kasanag, sa Kadulom” the sleeping male subject and the working female subject is divided by the vertical line serving as edge of a store that separates the darker and the lighter sides of the public market, while in “Pahuway,” the sleeping man is surrounded by signs that shout their products and services mostly in capital letters. Similarly, “Kaupod” and “Bolantero sang Lab-as” both drown their human subjects by the sheer quantity of vegetables, fish, and other market goods. While in “Tinangkas nga langka” the sleeping subject’s size is overwhelmed by the sheer quantity of jackfruits just above his head. In “Sa parkingan sang single,” the drivers have no match to the number of motorcycles parked, and the boy in “Panag-ub” is but one compared to the many containers that he has to fill with water.

If Jurilla’s concept of a streeet is vacant and vast, and people are but specks, Lerona’s concept of it is that it is full of objects, and ordinary people are but its other—its insignificant other. In Lerona’s, material things far outweigh (both in size and quantity) human significances. Ordinary people, to be represented, has to be in the presence of these objects. In “Tinangkas...” equations such as “a jackfruit = food,” and “jackfruits = money” are first established before the equations “man = eater” and “sleeping man = laziness.” Put together, what we get is this message: money is just here but (this) man is lazy to get it.

Quitag on the other hand, has tried to look for balance between his subject(s), objects, and street spaces. His “Mapiyong-piyong ko anay” is dialogic as it attempts to narrativize the story of a sleeping man and that of a curious cat (at first glance, the cat seems interestingly looking at the man). This dialogue is further enhanced by a series of receding frames of the meat section of the public market. In “Pagwapo,” the two barbers with their backs on each other and wearing shirts with  contrasting colors is a composition that tries to negotiate equal amount of space and compositional opportunities. The idea of space-sharing is what Quitag tries to explore in “Idog-idog da abi anay” by using jeepney ride as metaphor for economic equality. And in “Pabulig hakwat,” he uses Oriental occult balance to highlight the muscular intensity and body density of the sand gatherer vis-a-vis the other workers—a rather heroic portrayal of ordinary people.

By representing the ordinary people in photographs as subjects smaller than the world of the streets and as objects’ insignificant other(s), what Jurilla and Lerona have achieved is to mark their innocentedness, thereby creating a “distance” between meaning and image. In their photographs, instead of making them speak, the ordinary people were drowned into the vastness of street’s spaces and abundance of objects. Some of Quitag’s photographs may have attempted to balance spaces for his subject(s) and his/their environment but still convey innocentedness.

Photographs are not innocent representation of realities. Camera tricks, the subject’s pose, gaze, and space are used to foreground meaning(s) behind each and every photographic images. Street photography is just that: images written in silences, ordinary people reduced to insignificantness.

Street photography decenters rather than centers its subject(s).

Si Balagtas ay hindi Tagalog

Si Balagtas ay hindi Tagalog.  Lumagpas na ang pagkakakilanlan kay Balagtas bilang bahagi ng limitadong espasyo ng Katagalugan.  Nakarating at nakapanirahan na siya sa puso’t isipan ng mga mamamayan mula sa mga isla ng Batanes hanggang mga isla ng Jolo.  Si Balagtas ay bahagi na ng pambansang imahinasyon.  Si Balagtas ay naging isa nang Pilipino.

At ang Florante at Laura  ay hindi akdang Tagalog.  Marami na ang dinaanan nitong “muling pagsulat” (re-writing) mula sa mga mambabasa, kritiko, at guro ng panitikan sa iba’t ibang rehiyon.  Sa katunayan, ang akdang ito ni Balagtas ay maituturing nang isang akda na “sinulat” ng isang Pilipino.  Mababasa rito ang ating nakaraan, kasalukuyan, at hinaharap.  Mababasa rito ang mga simbolo na tumatayo sa mga api at patuloy na umaapi sa mga “Florante”, “Laura”, “Aladin”, at “Floreda” ng bansa.   Mababasa rito ang panahon ng Kastila, Amerikano, Hapon, Martial Law; ang bansa sa ilalim ni Tita Cory, Ramos, Erap, GMA, ang kasalukuyang gobyerno ni P-Noy, at ang hinaharap ng lahat ng Pilipino.  Inakda tayo ng tula ni Balagtas at inakda rin natin ang tula ni Balagtas.

Ang pagdiriwang ng Araw ni Balagtas ay hindi lang tungkol kay Balagtas.  Ito, higit sa lahat, ay pagdiriwang natin bilang mga kasalukuyang Balagtas—ang tagaakda at inaakda ng tula para sa walang kamatayang pambansang adhika.

Ang Posibilidad ng Maragtas

Ang “Maragtas” ay isang naratibo na maituturing na nasa gitna ng pagiging kasaysayan at alamat.  Sinulat ito ni Pedro Monteclaro, taga-Miago-ao, Iloilo, noong mga taong 1901-1902 at nilathala noong 1907. (Nagkaroon ng sumunod na edisyon noong 1927 at 1959 at nagawang ring isalin sa Ingles.) Nakapaloob sa “Maragtas” ang etnograpikong deskripsiyon ng pamumuhay at kultura ng mga Ati, ang naunang nanirahan sa isla ng Panay, at gayundin ng mga dumating sa isla na taga-Borneo sa pamumuno ni Datu Puti.  Bahagi din ng “Maragtas” ang naratibo ng pangyayari sa buhay ng pangunahing datu at kanilang mga asawa partikular na ang kina Sumakwel at Kapinangan/Aloyon at Datu Bangkaya at Katurong.  Sa huling bahagi rin ay ang lista ng mga naging pinuno ng mga banwa at ang mga naunang dumating na mga Kastila sa Isla.

Bilang naratibo, ang “Maragtas”  ay salaysay ng pagbili ng isla ng Panay ng mga Datu na tumakas mulang Borneo dahil sa kalupitan ni Sultan Makatunaw.  Ipinagpalit ng mga ati sa mga pangayaw ang buong isla (hindi kasama ang bundok at ilog?) sa isang gintong salakot at isang mahabang kuwintas.  Hinati ni Datu Sumakwel ang isla sa tatlong bahagi: Aklan, Ilong-ilong at Hamtik na pinapamunuan kina Datu Bangkaya, Datu Paiburong.  Ang sentro ay ang Hamtik kung saan siya ang namuno kasama ang iba pang datu na sina Padohinog, Lubay, Dumalogdog at Dumangsol.  Dito nabuo ang kinilalang Konfederasyon ng Madiaas, ang sulundanon sa pagpamuno at ang batas ng pamamalakad sa mga sinakupan.

Taong 1984 inilabas ni William H. Scott ang librong Prehispanic Source Materials for the Study of Philippine Prehistory kung saan gumawa siya ng kritika ng “Maragtas.”  Kontensyon ng sulat ni Scott na walang rason na pagdudahan ang autentisidad ng pangyayari kaya lang ay walang maiharap na nakasulat na ebidensya na magpapatunay sa pagiging tama ng mga taon at ng mga pangyayari dahil nga marami nang nabura/naidagdag sa paglipat-lipat ng pasalitang salaysay.  Sa proyektong ito ay sinikap ni Scott na hanapin ang mga ebidensya sa mga naunang pangkasaysayang teksto at inamin niya na ang mga pangalan (tao, lugar atbp.) ay matatagpuan sa Bisayas at Mindanao, sa mga epiko at kuwentong bayan.  Isang dokumento rin ang nagturo kung saan ibinase (o kinopya kaya?) ni Monteclaro ang isang naratibo sa “Maragtas”.  Ang annotated na kopya ng Historia de los primeros datos que procedentes de borneo poblaron estas eslas ni Padre Tomas Santaren na marahil ay nalathala noong 1850s. (Sa Intro ni Monteclaro inamin naman niya na meron siyang pinaghanguang dalawang dokumento na mahirap nang basahin na hindi nga lang niya nabanggit kung ano o sino ang sumulat.)  Pinabulaanan ni Scott ang “confederation” at “code” sa Maragtas dahil ang mga ito ay hindi mapapatunayan ng mga dokumentong pangkasaysayan.  Meron pa ngang pagdududa si Scott na falsifikado ang mga nasabing dokumento.

Ang Relaccion ni Miguel de Loarca ay sinulat noong 17^th dantaon at naglalarawan ng mga mito, paniniwala at tradisyon ng mga katutubong Bisayano.  Nakalahad dito ang pinanggalingan ng kanilang lahi (sinasabing sa reed na nahati at kung saan lumabas ang unang babae at lalaki), ang kanilang (mga) diyos na may iba’t ibang pangalan (Macaptan, Sipada, Lalahon), ang unang umimbento ng pangingisda, unang magnanakaw, unang kalaguyo, iba’t ibang lahi sa Pilipinas, giyera atbp.  Nakalahad din ang mga paniniwala tungkol sa patay, sa kabilang buhay (tinawag nga lang na Infierno ni Loarca), paglamay, pagsasakripisyo, paghihiganti at ang mga ritwal na nakaangot dito na siyang idinadaos ng babaylan.  May sinasabi rin tungkol sa batas kaya lang hindi masyadong naipaliwanag kung ano-ano ang mga ito.

Ilang maaaring ikonsiderang gamit ng Relaccion sa isyu ng autentisidad ng “Maragtas” na siyang naging paksain ni Scott:

1.    Ang ilang mga salitang matatagpuan sa sulat ni Loarca (‘Mayas’ para sa ‘Madyaas’ halimbawa) ay mapaghahanguan ng patunay ng katotohanan ng naratibong sinulat ni Monteclaro.

2.    Ang mga paniniwala at ritwal na nabanggit sa Relaccion ay may hawig sa “Maragtas.” (hal. Nariyan pareho ang babaylan na isinakatauhan ni Bangotbanwa, Mangindalon, Soliman, Sorasia at Soli-an.)

3.    Na mayroong tinatawag na “Arayas” na hawig sa “Confederation.”

4.    May batas ding naipanukala at pinapasunod sa mga nasasakupan.

5.    Ang paniniwala tungkol sa paghihiganti sa pinatay na kaanak.

Si Balagtas bilang Talinghaga

Sinabi ng Pambansang Alagad ng Sining na si Dr. Bienvenido Lumbera na isa sa mga pangunahing elemento ng ating katutubong pagtula ang talinghaga.  Hindi ito nawala sa kabila ng malakas na impluwensya ng didaktisismo ng panulaang Kastila.  Sa katunayan, higit na pinaigting ni Balagtas ang paggamit nito sa kanyang mga tula.  Patunay ang kanonikal na Florante at Laura sa pagiging mabisang sangkap ng katutubong talinghaga sa pagtula.

Marami sa mga talinghagang ipinaloob ni Balagtas sa kanyang akdang Florante ay binasa ng mga Pilipino bilang mga politikal na teksto.  Nagpaalab ito ng damdaming maka-nasyunalismo sa puso nina Rizal, Bonifacio, Mabini at iba pang mamamayang Pilipino.  Naging salamin ito ng mga pangyayari sa ating lipunan at nagsilbing giya ng ating mga manunulat at historyador sa pag-akda ng pambansang kasaysayan. 

Sa kasalukuyan, isa pa rin sa mga nabubuong tanong sa isipan ng mga guro at estudyante ang kahalagahan ng pagbasa at pag-aaral sa mga akda ni Balagtas.  May kahalagahan pa nga ba ang pagdiskubre sa mga talinghaga sa tula ni Balagtas sa panahon ng selfon at kompyuter?  May kinalaman ba ang mga talinghagang ito sa araw-araw na pakikipag-text, pakikipag-chat at pagsu-surf sa internet? Ang sagot dito ay “oo.”  Oo, nasa panahon pa si Balagtas.  Hangga’t may pag-ibig na (puma)pasok sa puso ninuman at may mga taong hahamakin ang lahat (para ito ay) masunod lamang, at sa mga text messages ito ay naitutula naman; hangga’t ang mga pangyayari sa loob at labas ng bayang sawi ay naiti-tweet at naiipost sa facebook sa makaluma o makabagong taludturan, si Balagtas ay mahalaga pa sa ating pag-akda ng bayan.

Si Balagtas ay maituturing na isang talinghaga at hindi pa nagtatapos ang paghahanap sa kanya sa kasalukuyang panitikan.  Nagpapatuloy itong paghahanap dahil nagpapatuloy pa rin ang pagsulat ng mga akdang pampanitikan. 

Paglalakbay sa/ng Sugidanon

Isang esensyal na laman ng naratibo ng “epiko” o sugidanon ang pakikipagsapalaran o paglalakbay. Maaari itong tumukoy sa paglalakbay ng bayani para maghanap ng mapapangasawa o ang paglalakbay ng kaalaman papunta sa ibang panahon at espasyo. Sa una, naaakda ang mga katangiang pangkasarian, pang-relasyon at pang-komunidad tulad ng dadaanang labanan ng lalaki, bilang ng aasawahin at pagbubunyi sa kanyang mga pagtatagumpay na karaniwang nagtatapos sa kasalan o pyesta. Sa pangalawa naman ay ang pagtatanghal ng materyal na kultura ng isang komunidad. Sa pagkakalarawan nga ni William Scott (1994):

[T]hey must have included details like the hero’s flashing gold teeth and magic sword or gong obtained from deities in a many-layered heaven, and the magnificient plumage at prow and stern of ships miraculously propelled by guardian spirits rather than oars or sails.

... (or) betel nut. The datu’s followers turn the ground as bloody as a battlefield with their spittle, demigods chew bonga of pure gold, ladies make their appearance preparing quids for their menfolk and serving them ceremoniously, and lovers seal their commitment by exchanging them partially masticated. (101)

Hindi lang kung ganoon dapat itutok ang pagbasa ng sugidanon sa bida o mga bida. Mas mahalagang pagtuunan ng pansin ang konstrak ng kultura mula rito. Ang patuloy na pakikinig at pagbabasa ng “epiko” ay itinuturing na paraan ng pagturo at paglipat ng pamana ng lahi.

Ang ganitong pananaw ay mas pinalawak pa ni Rolando Tolentino (2007). Maliban sa pagkilala sa epiko bilang “ritual sa katutubong buhay” at pagiging “repositoryo ng kolektibong panlipunang alaala” ito rin ay maaaring sabayang humakop ng iba’t ibang panahon. “Inilalahad ng epiko ang pinagmulan, pinanggalingan, pinagdaanan ng komunidad, at maging ang patutunguhan nito” (57). Dito na maaaring tignan ang epiko bilang naratibo ng paglalakbay. Ayon sa kanya,

[n]aglalakbay ang epiko sa tatlong antas---una, sa antas ng paglalahad ng laman ng epiko, ang paglalakbay ng epikong bayani; ikalawa, sa antas ng analogous na paglalakbay ng bayani sa mamamayan at komunidad, bilang kolektibong kwento at kasaysayan ng lugar; at ikatlo, sa antas ng pagtatanghal ng epiko para sa kasalukuyang manonood, bilang walang kadudadudang pagtunghay sa kanilang alaala. (Ibid.)

Sa unang antas ng paglalakbay ay maipapakilala ng sugidanon ang pekulyaridad ng mga pangalan at katangian ng bayaning Panayanon. Sa ikalawang antas ay higit na maisasalugar ang partikularidad at ispesipisidad ng kasaysayan at kultura ng taga-Panay na dala-dala ng bayani. Sa ikatlo naman ay ang asersyon ng pagiging isang lahi---ng Sulod, Panayanon, Bukidnon, o Ilonggo. Ayon pa nga kay Tolentino, ito ang magiging “metanaratibo ng rehiyon, ang paglulugar sa grupo ng mamamayan , at ang pagpopook nito sa diwa ng pagkamamamayan” (58).

Ang pagbasa at pag-aaral ng sugidanon kung gayon ay hindi lang pagtuytoy ng kasaysayan ng transformasyon mula sa pasalita nitong anyo tungo sa pasulat, ito rin ay isang paglalakbay sa kasaysayan at pag-akda ng hinaharap ng komunidad na lumikha ng panitikan na itinuturing na magtutulay sa paniniwala at pang-araw-araw na gawain ng mga tao.

(Note: Ang larawan ay kuha sa ginanap na 22nd Conference on West Visayan History and Culture sa Oton, Iloilo nitong Nobyembre 17-18, 2011.)

Reading (Blindness) first, seeing (Blindness) second

Seeing a film adaptation of Jose Saramago’s novel Blindness is like eating pakwan for one who has read the novel first and saw its appropriated equivalent in film second. You can’t just swallow all that you’ve bitten, your tongue has to feel for the seeds that needs to be thrown.

A city is hit by an epidemic of “white blindness” that spares no one. Authorities confine the blind to an empty mental hospital, but there the criminal element holds everyone captive, stealing food rations and assaulting women.

Reading the book is like in a feast/pest of words; gives you both enjoyment and suffocation. Enjoyment is brought by the sheer fascination of the richness of Saramago’s imagination, the peoples’ blindness as plague and the plague as social metaphor. Suffocation is to be read in human debasement, in characters losing humanity and living (in) indignities.

There is one eyewitness to this nightmare who guides seven strangers---among them a boy with no mother, a girl with dark glasses, a dog of tears---through the barren streets, and the procession becomes as uncanny as the surroundings are harrowing.

One can just imagine all kinds of shits blind men and women, adult and children, could do this world. Chaos may be the right term to describe its result. Beautifully chaotic in the world we know as literature, but not in the real world. Saramago’s vision if given its true form would only mean one thing---the end of the world as we know it.

We have no alternative, said his (the Doctor) wife, besides, the regime is here,...anyone who doesn’t pay can suit himself, that’s his privilege, but he’ll get nothing to eat and he cannot expect to be fed at the expense of the rest of us, We shall give up what we’ve got and hand over eveythhing, said the doctor, And what about those who have nothing to give, asked the pharmacist’s assistant, They will eat whatever the others decide to give them, as the saying rightly goes, from each according to his abilities, to each according to his needs. (p. 141)

Seeing the film only gives half of what we have imagined. Film images, however plenty and fast-moving, could not get us right to the fullness of our own novelistic construction. My own version could be more brutal than the film’s telling. Saramago’s novel is short of subtlety. The film version however, is timidly controlled to the point of disappointment.

They (blind women) knew what awaited them, the news of the abuses they would suffer was no secret, nor were these abuses anything really new, for in all certainty this is how the world began. What terrified them was not so much the rape, but the orgy, the shame, the anticipation of the terrible night ahead,... The worst thing of all is that I might feel some pleasure, one of the women thought to herself. (p. 187)

Time is the enemy of any film adaptation. A two-hour film is only good as to show the narrative flow. It always is short of full characterization, always aspires for condensation, and always selective of what is dramatically representable.

Why did we become blind, I don’t know, perhaps one day we’ll find out, do you want me to tell what I think, Yes, do, I don’t think we did go blind, I think we are blind, Blind but not seeing, Blind people who can see, but do not see. (p 326)

It is after all, just a slice of pakwan with it seeds meticulously taken.